تبلیغات
موسسه «تسنیم» در اردبیل - اختصاصی «تسنیم»/ جایگاه ادویه درمانی در طب اسلامی
چهارشنبه 6 آذر 1392

اختصاصی «تسنیم»/ جایگاه ادویه درمانی در طب اسلامی

   نوشته شده توسط: موسسه تسنیم    

ادویه در عربی جمع مکسر دواء می باشد. و به گیاهان و طعم دهنده هایی اطلاق می شود که خاصیت غذایی و دارویی دارد. ادویه بخشی از یک گیاه معطر است که می تواند تنه درخت (دارچین) میوه ( فلفل سیاه) و یا دانه (جوزهندی) باشد. ادویه در طب اسلامی با توجه به ویتامین ها، مواد معدنی و مهم تر از همه آنتی اکسیدان هایی که دارد هم جنبه پیشگیری قوی دارد و هم جنبه درمانی، به علاوه نقش طعم دهندگی و رنگ و بوی ان در غذاها البته به میزان کم،آن را به یکی از مواد پایه آشپزخانه ها تبدیل کرده است. ادویه های زیر رسمابه عنوان ضدسرطان معرفی شده است: پونه، آویشن، رزماری (اکلیل کوهی) رازیانه، زرد چوبه، گشنیز، زیره سبز، ترخون.عمده ادویه هاکارکردهای موپرگوارشی ازجمله اشتها اوری،خاصیت ضد تهوع،خلوگیری ازفسادغذا،پیشگیری ودرمان مسمومیت های غذایی،پیشگیری ودرمان سندرم روده تحریک پذیردارند.یکی دیگر ازکارکردهای مهم ادویه ها،تقویت سیستم مغز و اعصاب،پ یشگیری از اختلالات اعصاب وروان ودرمان بسیاری از این اختلالات است. ادویه جاتی مثل زیره سبز، رازیانه، ترخون و زیره سیاه حاوی موادی به نام ترپن هستند که مانع رشد تومورها می شوند و خاصیت ضد سرطانی دارند. زردچوبه ماده ای به نام کارسامین دارد که ضد آلزایمر است. کورکومین آن ضد التهاب است و در کوچک شدن پولیپ های پیش سرطانی روده بزرگ موثر است. فلفل سبز و زعفران سیستم ایمنی بدن را تحریک می کنند. زنجبیل و فلفل قرمز از تشکیل تومورها جلوگیری می کنند. دارچین در کاهش قند، کلسترول و تری گلیسیرید مفید است. آویشن منافع بی شماری دارد از جمله درمان سرفه و سیاه سرفه. ادویه گرم مانند زنجبیل، جوز بویا، دارچین، فلفل شیرین، فلفل سیاه، فلفل قرمز باعث حرکت خون از قسمت های مرکزی بدن به پوست می شوند در طب سنتی این خاصیت را انتقال صفرا به اندام ها می نامیم. در این مطالعه مروری، که به روش کتابخانه ای انجام گرفت از منابع طب سنتی،طب اسلامی و طب رایج و اینترنت برای بیان ویژگی های خیره کننده ادویه جات به عنوان غذا، پیشگیری و درمان بیماری ها، بهره برداری شد. هر چند بیان خواص ادویه و پژوهش پیرامون آنها، ده ها و بلکه صدها مقاله علمی، پژوهشی را می طلبد. در این مقاله به اختصار به ویژگی های ادویه های زیر پرداخته شده است:1- میخک 2- فلفل ها (سبز، سیاه، قرمز (دلمه ای) 3- ریحان 4- زعفران 5- دارچین 6- آویشن 7- انسیون 8- زنجبیل 9- زردچوبه 10- سماق 11- زیره 12- پودر کاری 13- مارچوبه 14- سیاه دانه 15- رازیانه 16- هل 17- گلپر 18- هلیله سیاه 19- خردل 20- پودر گل سرخ 21- تخم گشنیز 22- زانیان 23- جوز هندی

نویسنده::

دکتر افشار تموک*، ربابه عظیمی، لیلا عظیمی، افسانه فرهادی، شهزاد جماعتی ثمرین

مقدمه:
ادویه را بخشی از یک گیاه معطرتعریف می کنند که می تواند تنه درخت ،میوه و یا دانه باشد.وبه صورت درسته ،خرد یا پودرشده برای عطرورنگ بخشیدن به غذا مورد استفاده قرار می گیرد [14- ص 7]
درزمان های گذشته گیاهان وادویه به عنوان وسیله ای برضدسحروجادو ونشانه ای از نیروهای مافوق طبیعت جهان بکار می رفت .ویژگی ها وآثارآنها مستقیما به خدایان ،خورشید،ماه وستارگان نسبت داده می شد واستفاده اختصاصی ازآنها در مطالعه وپژوهش ستاره شناسی وپزشکی یاشیمی قرار می گرفت.ساحران گیاهان وادویه را در تهیه طلسم وافسون وپزشک ها در درمان بیماری ها بکار می بردند .این مواد درساختن عطریات ولوازم آرایش ،محافظت مواد غذایی از آلودگی وگندیدگی وحفظ سلامت افراد خانواده نقش اساسی داشته است. امروزه ماده ترکیبی اصلی که گیاهان را به عنوان ضدعفونی ها،داروها وکمک کننده زیبایی در می آورد در واقع عصاره وتغلیظ شده آنهاست که با کشفیات جدید داروسازی ترکیب شده است [13- ص 7و8]
با هدایت الهی انسان توانسته است داروهای طبیعی از منشا گیاهی ،حیوانی ومعدنی را ازبدو آفرینش تاکنون برای معالجه امراض مختلف کشف نماید وازاین داروهای طبیعی شفایابد [21- ص17]
گیاهان مستقیما از لحاظ ارزش غذایی چندا غنی نیستند اما حاوی ویتامین ها وعناصرکمیاب که وجود آن ها اساس سلامت شخص را تشکیل می دهد می باشند.بالاتراز همه این ها به غذاها طعم وعطر می بخشندکه موجب توجه وعلاقه می گردد.طعم ومزه علامتی است که نشان می دهد غذا در بالاترین وبهترین شرایط تهیه شده ودر نتیجه برعلاقه واشتها افزوده وبه کاردستگاه گوارش کمک می کند [13- ص9]
منبع عطر ورایحه وطعم ومزه مشخص گیاهان وادویه در روغن آن هاست که ارزش واقعی آن هارانشان می دهد [13- ص11]
از ادویه هامی توان برای تعادل مزاج غذاها برحسب مزاج فرد استفاده کرد ومزاج آن هارا تغییرداد [ص79]
چاشنی زدن بااستفاده ازادویه وگیاهان درپخت وپز سبب می شود که مواد غذایی طعم ومزه طبیعی واشتها انگیز پیدا کند [13- ص9]
اولین کسی که به تحقیق پیرامون ادویه پرداخت دیسقوریدوس یونانی بود کهبعضی او را لقمان حکیم می دانند سپس فولس حکیم، جالینوس، دیدروس نصاری بابلی، اسحق ابن حنین نیشابوری، نجاشعه را ذکر کرده اند از دانشمندان مسلمان، اولین کسی که در این مورد کتابی تالیف کرده محمدبن احمد بن ذکریا را ذکر کرده اند که کتاب کامل الادویه را نوشته سپس شیخ الرئیس بوعلی سینا، ابن اشعث، ابوحنیفه دنیوی، ابن تلمینه، ابوریحان بیرونی، حکیم میر محمد مومن تنکابنی صاحب تحفه المومنین را ذکر کرده اند.  [12- 1390]
 امروزه با پیشرفت علم ودانش پزشكی، هر روز خواص و فواید بیشتری از ادویه ها و گیاهان آشكار می گردد. گیاهان وادویه ها با تمام خواص و فواید بی شماری كه دارند می توانند برای پیشگیری وحتی درمان انواع بیماری ها كارساز بوده و مفید باشند.
در این مقاله سعی شده است به خواص تعدادی از ادویه ها و گیاهان خوراكی مهم  پرداخته و مختصری از صدها فایده آن ها را دراختیار شما قرار گیرد [8]
و با تشریح وتوصیف خواص گیاهان وادویه ذهن شمارا متوجه فوایدومزایای آن ها سازیم.

روش انجام تحقیق
این مقاله اسنادی، کتابخانه ای است در این مقاله از منابع طب سنتی و طب رایج و طب اسلامی استفاده شده است
ابتدا بررسی متون صورت گرفت سپس قالب مقاله متناسب با فرمت همایش تنظیم گردید.
تیم پژوهشی این مقاله از پژوهشگران طب ایرانی اسلامی و از درمانگران این حوزه می باشند.

بحث و نتیجه گیری
1-    آویشن:
 مکارم الاخلاق : امام صادق فرمود: چهار چیز است که دیده را جلا میدهد و سود دارد و زیانی نمی آورد.
درباره آنها از او پرسیدند. فرمود:آویشن  و نمک که چون دربر هم قرار گیرند ... با دها را از دل برون می رانند ،
انسداد را می گشایند، بلغم را می سوزانند ، آب را (در بدن) به جریان در آوردند بوی دهان را خوش می سازند معده
را نرمی می دهند بوهای بد را ازدهان ببرند [17-  ص 389 عربی 388]
اما م کاظم (ع): داروی امیر مومنان(ع) آویشن بود او می فرمود" آویشن برای معده ، پرزی همانند پرز پارچه های مخمل می شود" [17- ص 431 ج 1]
سایرخواص درمانی:
درمان آسم ، درمان برونشیت ، درمان سیاه سرفه ، درمان درد و التهاب معده ، درمان اختلالات کلیه ، درمان زکام مغزی  و اختلالات  مغزی ، درمان بی خوابی ، ، درمان آشفتگی فکری و روحی ، درمان تشنج، درمان عفونت کبد ، افزایش جریان خون در قاعدگی ، تسهیل درد زایمان، درمان در د های قاعدگی ، افزایش اشتها، پیشگیری و درمان سرما خوردگی ، درمان روماتیسم ،درمان صرع ،درمان سیاتیک ،  ضد میکروب  و ضد عفونی کننده ، کاهش و درمان میگرن ، کاهش و درمان  اضطراب.
دانشمند ایرانی حکیم بو علی سینا درمورد آن می گوید : گرم و خشک است و از پونه خشک تر است ، گدازنده و قطع  کننده است و خون لخته شده راهم پارچه پارچه می کند و تا اندازه گرمی دارد که لرزش زمستانی را از بین می برد [3-ص 172 و 1713]
رومیها و مصری های قدیم آن را به عنوان اشتها انگیز و کمک به  هضم غذاهای سنگین و چرب و نرم استفاده می کردند.تصور می کنند که آویشن که مالیخولیا را دفع می کند و از کابوس پیشگیری می نماید.اثر آن تقویت کنندگی  و مرتب کردن کار معده است. آویشن منبع تیمول است که یک ضد عفونی کننده و محافظ  به شمار می رود. آویشن  در اختلالات برونش به ویژه محافظت و تقویت ریه ها و خارج  کردن خلط مورد  استعمال دارد. این گیاه را در آب استحمام برای ایجاد نشاط  اعصاب می ریزند و معتقدند نیروی دید و بینایی را بهبود می بخشند.
از لحاظ پزشکی به عنوان مسکن اعصاب تناسلی و به عنوان ضد سم مواد مخدر و تشنجات و خیز و ورم اعضا بدن مصرف می شود.
آویشن حاوی تیمول است که ضدعفونی کننده خوبی است. به عنوان استعمال خارجی برگ یا گل آویشن را برای پاشویه گرم در موارد ضرب خوردگی دست یا پا تورم عضوی به کار می برند . روغن اصلی آن را در تسکین درد دندان و کمک به هضم غذا تجویز می کنند به علاوه تا حدی مقوی است . دیگر آنکه درد های روماتیسمی مفاصل را با قرار دادن کیسه محتوی برگ های خشک آویشن می توان تا حدی ساکت نمود کالپیر گیاه شناس می گوید: « آویشن تحت تسلط عطارد بوده و برای مغز و سایر اعضاء بدن داروی بسیار خوبی است.»  [13- ص 140 ص 225 و 226 و 141]
ابوالحسن اول ( حضرت موسی بن جعفر (ع)) فرمود : آویشن داروی حضرت علی (ع) بود ، آن جناب می فرمود :
 آویشن در معده نرم و نازک و صاف می شود مانند پرزهای پارچه و حاشیه قطیفه [20- ص 109]
2-ریحان
حکیم و طبیب بزرگ ایرانی محمد بن زکریای رازی گوید: ریحان از بادکردگی معده مفید است ریحان را بکوبند و روغنش را بگیرند و روغن  مرهم شود و بر بواسیر نافع است در علاج زخم دهان موثر و راه بندان های مغز را می گشاید تخمش را در روغن بپزند و با روغن گل مخلوط کنند و با آب سرد خورند علاج اسهال مزمن است [3- ص 208 و 209 ]
حضرت علی (ع) فرمود: در حضور پیامبر(ص) اسم ریحان برده شد. حضرت فرمود: ریحان سبزی خوراکی من و
پیامبران قبل ازمن است آن را دوست دارم و همیشه آن را می خورم ریحان از گیاهان بهشتی است  [20- ص 159]
چون ریحان معطر است بنابراین برای معطر ساختن غذاها از آن استفاده می شود ریحان از لحاظ طب قدیم ایران
کمی گرم و خشک است.
دم کرده برگ ریحان اثر ضد تشنج دارد مقوی و مدر است. دم کرده برگ ریحان معالج لر درد های میگرن و عصبی است.خوردن ریحان دستگاه هاضمه را تقویت می کند.نوشیدن یک فنجان دم کرده ریحان نفخ و گاز معده را از بین می برد.برگ ریحان درمان کننده ناراحتی های حاصل از نیش حشرات است.جویدن برگ ریحان برای زخم های دهان مفید استجوشاندن ریحان تب براست .دم کرده تخم ریحان مسکن است.اگر تخم  ریحان را بکوبید و با صمغ عربی مخلوط کنید داروی خوبی برای درمان اسهال است.تخم  ریحان برای رفع  دل درد مفید است .دم کرده برگ ریحان درمان کننده سرگیجه است  [5- ص 124]
امیر المومنین فرموده اند : رسول خدا(ص) از میان سبزی ها به حوک علاقه فراوانی داشتند.(بیان : الحوک همان ریحان است)ایوب بن نوح میگوید : کی با امام کاظم (ع) هم سفره بود برایم نقل کرد آن حضرت ریحا ن کوهی طلب کرده و فرمودند من دوست دارم غذای خود را با آن آغاز کنم که گشاینده  مجاری بسته شده ، اشتها آور و زلاینده  چشم درد است طب الائمه [9- ص 235]
سایر خواص درمانی:
درمان اختلالات هاضمه ، ترشی ، اتساع معده  ، درمان وسواس ، درمان ضعف و اختلالات عصبی و استرس،درمان میگرن و سردرد های عصبی ، ضد تشنج ، مقوی  مدر ، پاتکسازی روده ها ، درمان سرطان معده ،افزایش شیر در مادران شیرده ، درمان و رفع التهابات دستگاه ادراری ، درمان ترشحات زنانه ، درمان ورم کلیه ، درمان بواسیر ، ضد آرتریت و روماتیسم ، کاهش ضربان قلب ، ضد آسم و سرفه [3- ص 208]
3- فلفل:
کاهش و درمان با دها و گاز های غلیظ گوارشی ، تقویت معده که جریان خون را درمعده تسریع می کند، پیشگیری و مبارزه با سرماخوردگی ، درمن بواسیر ، پیشگیری و مبارزه با آسم و برونشیت  و عفونت های تنفسی ، پیشگیری از آب مروارید ، پیشگیری و درمان بیماری های قلبی ، پیشگیری از سرطان ، فعال نمودن سیتسم  حل کردن لخته خون در رگ ها ، شل کردن اخلاط ریه و خارج نمودن آن ها ، کاهش کلسترول تقویت سیستم دفاع بدن ، پیشگیری اززخم معده تقویت و محرک معده ، افزایش اشتهاد کاه شو درمان درد های روماتیسمی و درد مفاصل ، درد های دست ،پا و کمر ، افزایش ترشح ادرار، پیشگیری و مقابله با سرطان ، محرک عرق کردن ، درمان درد های قاعدگی ، درمان و رفع آروغ ترش ، تحریک گردنش خون ، کمک به هضم غذا ، ضد میکروب ،تسکین ورم لوزه ها، تسکین درد و زونا ، درمان و تسکین سرماخوردگی از خواص درمانی آن است، [3- ص 230]
جهت داندان درد مضمضه فلفل که با پوست خشخال جوشانیده باشند مجرب است [4- ص 55]
جهت سنگینی سر سعوط یک عدد گل هنجی با دو عدد فلفل را مجرب دانسته اند [4- ص 32]
حضرت علی (ع) به یکی از یارانش فرمود: مقداری هلیله زرد  را با هفت حبه فلفل بکوب و نرمش کن ، بعد از الک کردن  آن به شکل سرمه کشیدن آن را در چشمت بکش [20- ص 192]
4- گشنیز:
مسکن و آرامش بخش سیستم اعصاب ، تقویت معده ، درمان نفخ و گاز معده ، درمان تشنج ، قاعده آور و درمان اختلال قاعدگی ،درمان صرع ، ضد باکتری و مانند آنتی بیوتیک بیماری روده را برطرف می کند، جلوگیری از ترشی معده ، کاهش عطش و تشنگی ، تقویت طحال و درمان فتق ،  درمان بوی بد دهان و نفس بدبو، درمان درد و التهاب صفرا، درمان التهاب و زخم دهان ، درمان التهاب کبد (هپاتیت) ، ضد سینوزیت ، درمان چربی خون، کاهش قند ، ضد قارچ های بیماریزا. حکیم و طبیب  بزرگ ایرانی محمد بن زکریای رازی گوید: این سبزی از صعود بخارمعده به طرف سر جلوگیری می نماید و غذا را مدتی در معد ه متوقف می سازد و ازاین خاصیت برای مبتلایان به اسهال ولینت امعاء استفاده می شود [3-ص 250 و 249 ]
سایر خواص آن:
معده را تقویت می کند، خوردن تخم آن با غذا به هضم آن کمک می کند ، ادرار آور است ، قاعده آور است ، کرم های معده و روده را از بین می برد، برای بر طرف کردن تب تیفویید مفید است ، خاصیت ضد باکتری دارد و بیماری های عفونی روده را برطرف می کند ، تب های نوبه ای را از بین می برد ، جوشانده تخم گشنیز خواب آور است ، زکام را برطرف می کند، شیرمادران شیرده را زیاد میکند ، برای تسکین درد دندان تخم گشنیز را بجوید [5- ص 176 و 175]
از سفارش  جناب پیامبر (ص)  به حضرت علی(ع) : یا علی 9 چیز سبب کندی ذهن و کاهش حافظه می شود : 1..2- خوردن گشنیز ......... [20- ص 213]
طبیعت آن در دوم ، سد و خشک ، منافع آن مفرح و مقوی دماغ و قلب و مانع صعود ابخره به دماغ و رافع  خفقان و وسواس حار و مقوی معده و حابس اسهال و جریان منی اما مضعف باه [15- ص 257]
5-مارچوبه
افزایش و تقویت بینایی ، درمان مشکلات تنفسی ریه ، درمان و تسکین درد روده ها ، تقویت قلب ، درمان ضعف کبد و معالجه یرقان ، ملین و ضد یبوست ، تب بر ،د رمان کم خونی ، بازسازی  گلبول های قرمز ، ضد سرطان ، کاهش و درمان کلسترول ، افزایش جریان شیر در مادران ، کاهش فشار خون، پیشگیری از نرمی و شکنندگی استخوان ، کاهش ورم اندام ها و دفع رسوبات ،تنظیم عملکرد کلیه ، کبد ،کیسه صفرا.
دانشمند ایرانی حکیم بو علی سینا : از گرم مزاجی دور نیست ، مارچوبه عموما و به ویژه مارچوبه سنگلاخی برای باز شدن بند آمدن ها ی درونی و به ویژه انسداد های کبد و کلیه مفید است . خاصیت زدایندگی دارد و آب پزش را برای رفع درد پشت(کمر) و علاج عرق النسا (سیاتیک) می خورند ، بیخ مارچوبه را با سرکه یا بیخ و تخم را باهم بپزند در تسکین درد دندان بسیار موثر است. [3-ص 257 و 258]
سایر خواص آن:
مارچوبه  گیاهی ادرار آور است ، خوردن آن دید چشم را تقویت می کند ، ضعف مثانه را برطرف می کند ، برای تقویت قلب مفید است ، ملین است  و یبوست  رابرطرف می کند ، تب بر است ، مارچوبه به دلیل  داشتن کلروفیل خو ن ساز است ، مارچوبه به ساختن گلبول های قرمز خون کمک می کند. [5- ص 189 و 188]
6- هل:
درمان استفراغ ، درمان نفخ ، درمان صرع ، درمان سنگ کلیه و سنگ کیسه صفرا ، ضد مسمومیت ، شادی آور ، آرامش بخش فشار های عصبی ، درمان ناراحتی کبدی ،درمان ناراحتی رحم و معالجه تومور رحم ، تقویت قلب ، تقویت معده ، درمان درد های روماتیسم ، تنظیم مشکلات پریود و قاعده آور ، افزایش  اشتها، کاهش تب ،  درمان ترشی معده.
دانشمند ایرانی حکیم بوعلی سینا گوید:
اگر بر پیشانی بمالندسر درد را دواست هل از جمله داروهای مستی آور و خواب آور به شمار می آید بند آمدگی های راه کبد را باز کند ،درد زهدان و قرحه زهدان را برطرف مینماید کسی که  درد گرده دارد در آب پزش بنشیند. [3-ص 323]
مفرح و مقوی معده و هاضم طعام و مقوی جگر و قلب و به جهت خفقان نافع [15- ص 256]
هل دارای اسانس فرار و معطری در حدود 4% می باشد ضمنا این گیاه دارای مواد رزینی و چربی نیز است.
خواص دارویی: هل از نظر  طب قدیم  ایران گرم و خشک است. چون هل به شکل قلب است تقویت کننده قلب است. بادشکن بوده و گاز معده و روده را خارج می سازد ، تقویت کننده بدن است ، ادرار آور است ، قاعده آور است ، مقوی سیستم هضم ،  زخم های دهان را برطرف می کند ، خوش بو کننده دهان است ، برای تسکین  گوش درد ، اشتها آور است ، تب را پایین می آورد ، ترشی معده را برطرفمی کند ،برای تسکین درد رماتیسم مفید است ، برای رفع بیماری  های چشم مفید است [5- ص 200 و 201]
7- سماق
الکافی  به نقل از عمران امام صادق(ع): شکم درد داشت فرمود برای او برنج بپزند و بر آن سماق بیفزایند آن گاه آن را خورد و بهبود یافت. [18-ص 431]
درمان بسیار عالی برای بیماران دیابتی ، افزایش ادرار ،کاهش تهوع ،درمان بی اشتهایی ، تحریک اشتها ،درمان ناراحتی های استخوانی روماتیسم،نقرس ، ضدتب ، ضد میکروب ، مقوی معده ، درمان اسهال خونی ،کاهش کلسترول  درمان زخم روده  ، درمان و جلوگیری از خون روی و اخلاط خونی ریه .
حکیم بوعلی سینا:
سماق درقطع خونریزی بسیار موثر است سماق تراوش صفرا را به اندامان درونی راه نمی دهد ، آب پزش را بر درد استخوان مالند از آماسیدن جلوگیری می کند.چرک  وریم گوش را از بین می ببردد دباغ معده است . معده را قوی می کند تشنگی را آرام بخشد .برشی سما ق اشتهای خوراک را بر انگیزد و دل به هم آمدن ناشی از صفرا را ارام بخشد. [3- ص317 ص   316]
8- خردل:
خردل ترشح غدد بزاقی را تحریک و به هضم غذا کمک می کند خردل محرک ، مدر و قی آور است مورد استعمال پزشکی چندانی ندارد و بیشتر برای تهیه  مشمع خرد ل ، جهت  تسکین درد ، رفع اشکال تنفس و سایر عوارض احتقانی به کار می رود. روغن خردل اغلب اوقات برای ساختن مرهم رقیق جهت بیماران مبتلا به عوارض التهابی مصرف می شود همچنین در بعضی موارد به عنوان ضد تحریک به کار می رود. هم چنین آن دارای اثر تقویتی قوه باه می دانستند [13-ص 147 و 146]
دانه خردل سرشار از ماده ای مغذی به نام  selenium  است که خاصیت ضد التهابی دارد و به کاهش شدت آسم ، بعض از علایم آرتریت روماتوئید و حتی سرطان کمک می کند.روغن این دانه خاصیت شگفت انگیزی در کاهش فشار خون دارد.روغن خردل مانع حمله و بیماری  قلبی  و دیابت می شود و یکی از روغن های توصیه شده پزشکان و متخصصان تغذیه به حساب می اید.مصرف دانه خردل در کاهش تکرار حمله های میگرنی موثر است.این  ادویه منبع خوب اسید های چرب امگا 3 ، آهن ، منیزیم ، روی پروتئین ، کلسیم ، نیاسین و فیبر غذایی است.منیزیم موجود در آن با افزایش سوخت وساز بدن به هضم مواد غذایی کمک می کند.برای رفع دردهای رماتیسمی وعضلانی،
مخلوطی تهیه شده ازآب وپودر این گیاه مفید است.
برای برطرف کردن علائم برونشیت ، درد استخوان ،دردهای عضلانی وتب وسرماخوردگی روزی سه فنجان چای خردل بخورید. [14 - ص 95و96]
9- جوزهندی  
از نظر پزشکی جوز هندی و جوزبویا را در گذشته برای کمک به هضم غذا و تحریک گردش خون و به عنوان خواب آور ملایم تجویز می کردند [13-ص 153]
آنچه جوز هندی را به یکی از طعم دهنده ها و ادویه های پر مصرف در غذا ، به خصوص در مناطق گرم سیری تبدیل کرده است ، عطر و بوی تند مطبوع آن است.صرف نظر از نقش جوز هندی به عنوان ادویه در غذا  ، این دانه خواص دارویی و درمانی بسیاری نیز دارد ، جوزهندی منبع خوبی از ویتامین ها ، املاح معدنی ، اسید های آمینه ، روی ، آهن ، مس ، کلسیم ، ژرمانیوم ، فلاونوئیدها و بسیاری از درد هامفید شناخته شده است.در طب سنتی ، دانه و روغن جوز هندی را برای درمان بیماری های مربوط به اعصاب و سیتم گوارش تجویز می کنند.دانه ی این گیاه و همچنین پوشش خارجی آن (masic) ا زمواد محرک و موثر است ولی ادامه ی مصرف آن خطرناک می باشد  و مصرف 7 تا 12 گرم آن موجب مسمویت می شود. مصرف بی رویه اسانس موسکاد ایجاد رخوت و خواب عمیق همراه با کاهش عمل رفلکس ها می کند.از روغن جوز هندی مانند روغن دانه میخک برای کاهش موقتی دردهای دندان نیزمیتوان استفاده کرد.التهابات و دردهای مفصلی و رماتیسمی با مصرف خوراکی جوز هندی و همچنین ماساژ موضع با روغن آن تسکین می یابد.جوز هندی به  حفظ سلامت سیستم ایمنی بدن کمک می کند. برای کاهش علایم آلرژی نیز میتوانید جوز هندی بخورید [14- ص 110- 111-112]
10- سیاه دانه)شونیز)
امام علی (ع): مردی نزد پیامبر خدا از دردی که در درون خویش داشت اظهار ناراحتی کرد پیامبر فرمود شربتی از عسل بردار و سه یا پنج یا هفت دانه شونیز در آن بینداز و بنوش تا به اذن خداوند بهبود یابی او این کار را کرد و بهبود یافت [17- ص 433 ج 1]
طب الائمه – به نقل از عبد الرحمان بن جهم : ذریح محاربی ، نزد امام صادق (ع) اظهار کرد که شکم وی غرغر می کند .امام پرسید :آیا درد هم داری ؟ گفت : اری فرمود: " چرا برای درمان آن از سیاه دانه و عسل بهره نمی جویی؟" [18 ص 449 ]
مکارم الاخلاق – به نقل از فضل: به امام صادق (ع) اظهار کردم که در هنگام ادرار کردن با سختی رویاروی می شود فرمود: "در آخر شب قدری شونیز استعمال کن" [17- ص 597 ج 1]
امام کاظم فرمودند : پیامبر (ص) به شخصی  که از درد شکمش به حضرت شکایت کرد فرمود: شربتی از عسل  درست کن در ان سه یا پنج یا هفت عدد سیاه دانه بینداز که به اذن خداوند برطرف خواهد شد  [7-ص 188]
از امام رضا (ع) روایت می کنم که فرمود : سیاه دانه مبارک و خوب است و درد پنهانی بدن را ظاهر می کند
امام رضا فرمودند : سیاه دانه شفای هر دردی به جز خستگی و ناتوانی است و حضرت  تاکید کردند که سیاه انه و عسل بخورید [10-ص 146]
ضماد اندک بریان کوبیده سیاه دانه با گلاب جهت زخم های سوداوی ساق پا مجرب است [4-ص 131]
امام باقر (ع) فرمودند : روایتی در مورد فرموده پیام (ص) در باره سیاه دانه نقل شده است که فرمود: درآن سیاه دانه  شفا از هر مرض و دردی  است مگر مرگ.
خواص سیاه دانه :
سیاه دانه ضد فشار خون ، زیاد کننده شیر ، بهترین داروی رینیت آلرژیک به صورت محلول در صورت زیتون است . خاکستر آن با مورد برای بهبود (بواسیر)  به کار می رود . ثابت شده که هیستامین به وجود آمده در برونش آسمی را خنثی می کند. این داروی گرانبها و غذای با ارزش گیاهی تا چندین سال  خاصیت دارویی خود را حفظ می نماید (حدود 7سال). [7-ص 101]
همچنین به عنوان بادشکن ، مدر قاعده آور و زیاد کننده ترشح شیر تجویز می شود این گیاه به صورت ضماد  برای آبسه ها ، روماتیسم و ورم گوش و زخم بینی و سردرد مصرف می شود  [23- ص 201]
11-زنیان:
مصرف قدیمی آن برای چشم زخم و شهرت تازه تر آن به عنوان ضدعفونی کننده و ترکیب در ساخت خمیردندان است. در قرون وسطی این دانه ها در ترکیب نوعی دارو برای تسکین اختلالات معده و کمک به هضم و رفع سرفه به کار می رفت. [13-ص 35]
تخم گیاه از نظر طبیعت مانند زیره گرم و خشک است زنیان منبع بسیار غنی از تیمول ضد عفونی کننده معروف است.از ریشه این گیاه نیز به عنوان مدر و باد شکن به صورت دم کرده مصرف میشود. [22-ص 336]
کوبیده آن به عنوان داروی استعمال داخلی برای رفع بیماری های معده و کبد و ناراحتی  گلو و سرفه و روماتیسم تجویز می شود . برای تقویت  معده و همچنین برای قطع اسهال و رفع سوء هاضمه و درد های حاد شکم یا قولنج و معالجه سوء تجویز می شود. [14]
12-گل سرخ :
 میوه گل سرخ از لحاظ ویتامین ث غنی است به علاوه عطش را فرو می نشاند. هاضمه را کمک میکندو بر روی کلیه و کیسه صفرا اثرنیکو می بخشد در عمل خواص مدری  دارد گل سرخ را در پزشکی گیاه بی به کار می برند و برای رفع سرفه و ناراحتی های ریوی و پایین آوردن تب تجویز و مصرف می شود.  [13-ص 174]
سایر خواص آن:
مسهل ، مدر ، مقوی ، فرح آور ، قابض ، رفع خفقان ، بازکننده انسداد ها ، بند آورنده خونریزیها ،التیام زخم ها ، ضد خارش ، ضد التهاب ، ضد اسپاسم ، مسکن ، آرام بخش ، خشکاننده ، ضد نفخ ، ضد نزله ، خواب آور. [2-ص 393]
تند مزه و تلخ و جمع کننده است و کمی شیرینی هم دارد
مزاج: جالینوس می فرماید: گل نسبت به تن آدمی بسیار سرد نیست . پولس می گوید : مزاج گل ترکیبی از سردی و گرمی است.
خاصیت : جنس صفرا را خنثی سازد و گلاب سردرد را تسکین دهد ، گل برای معده و کبد خوب  است .تقویت معده کند و مد د هضم است [11-ص 130]
13-زیره :
 زیره یکی از مسکن های استاندارد شده دستگاه گوارش به شمار می رود. پودر زیره سیاه را به صورت چای دم کرده بعد از غذا می نوشند که به هضم غذا کمک می کند.  [13-ص 60 و  61]
افزایش ترشح شیر مادر ، افزایش ترشح ادرار ، تقویت معده ،هضم غذا و ضد نفخ، درمان درد قاعدگی (دیس منوره) ، درمان سوزش ادرار ، درمان آسم ، ضد تشنج، تقویت  کلیه و مثانه ، افزایش اشتها، درمان دل درد، درمان گاز معده و روده ،درمان ترشحات زنانگی از سایر خواص آن است.  [34-ص 314]
حکیم و طبیب بزرگ ایرانی محمدبن زکریای رازی گوید: گرم و تر و دافع بادها است. آروغ آورنده  و به هضم غذا کمک می کند با آب نخود شبت و مری و دارچین و امثال آن سازگار است و چون با یکی از آنها در غذا یافت  شود گوشت سنگین را سبک  نموده آروغ می آورد . به دفع ادرار کمک می کند و نفخ شدید را از بین می برد و برای اصلاح حرارتی که در مزاج محرومین ایجاد نماید. [3-ص315]
کوبیدن انار ترش ، با مویز و خمس آن زیره کرمانی جهت رفع قی مجرب است [4- ص 70]
14-دارچین
ادویه ای است که بوی بسیار مطبوع دارد وطعم خوبی به غذا می دهد. آزمایش نشان داده که دارچین یک ضدمیکروب بسیار قوی است ودر بهبود بعضی از بیماری های دستگاه گوارش نقش دارد.  [19- ص220و219]
دارچین یکی از قدیمی ترین و مورد پسند ترین ادویه است. دارچین مسکن معده و هاضمه ، قابض ، ضدعفونی کننده ، محرک اشتها بوده و میتوان در درمان نفخ شکم و بند آوردن استفراغ به کار برد. ترکیبی از پودر دارچین و هل و زنجبیل برای درمان اسهال و به صورت قابض ومحرک معده استعمال می شود.  [13-ص 78]
، گرم کننده ، تونیک ،  قابض ، آرام بخش، فرح بخش  ، بند آورنده خونریزی ها ، بادشکن ، افزایش ترشحات بدن ، قاعده آور ، مدر ، معرق صفرا بر ، ضد یرقان ، تب بر ، بازکننده انسداد ها ، لطیف کننده ، تریاق سموم آنتی بیوتیک ، مسکن ، مخدر ، ترمیم کننده زخم ها نیز است. [2-ص234]
دارچین از جمله ادویه جاتی است که فواید فراوان دارد یکی از خواص خوب آن سرعت بخشیدن و تنظیم گردش خون است ، پس مصرف یک قاشق چای خوری از آن با اب جوش یا پاشیدن روی غذا توصیه می گردد. [6- ص 227]
اغذیه غلیظه را لطیف و مستعد هضم می سازد و تقویت معده می نماید  و مقوی باه و رافع بوی دهان  [15-  ص 255]
15-میخک
بسیار معطر و گرم و حتی قابض می باشند. روغن میخک به عمل هضم کمک نموده ، گوارش را تحریک می کند به علاوه  نفخ شکم را در مان می کند و استفراغ و اسهال را بهبود می بخشد این ماده کشنده میکروب و ضدعفونی کننده بوده درد کرم خوردگی دندان را ساکت می کند و نقش بی حس کننده به طور موقت را ایفا می نماید. [13-ص 18]
اوژنول  که ماده اصلی میخک می باشد آرام کننده  و ضد عفونی کننده است از آن در دندان پزشکی برای آرام کردن درد دندان استفاده می شود.
سایر خواص میخک :
میخک تقویت کننده مغز می باشد. میخک از سرطان  جلوگیری می کند و حتی درمان کننده سرطان می باشد برای رفع سر درد مفید است ، در برطرف کردن فلج و لقوه موثر است. ضعف اعصاب را در مان می کند برای رفع تنگی نفس مفید است ، مقوی معده و جهاز هاضمه است ، کبد و کلیه را تقویت می کند ، سکسکه را برطرف می کند ، درمان کسانی که قطره قطره ادرار می کنند. اشتها آور است ، برای ترمیم قرنیه چشم و برطرف کردن لکه در چشم می توان چند قطره از محلول آبی میخک در چشم بچکانید، تببر است ، کرم کش است ، برای گردشخون و قلب مفید است ، درمان کمر درد ، گرفتگی عضله را از بین می برد. [5-  ص 261 و 262]
16- پودرکاری :
ادویه کاری خاصیت ضدسرطانی دارد.مطالعات نشان داده است که ادویه کاری در درمان نوعی سرطان بدخیم موثراست.این ادویه دارای خواص آنتی اکسیدان وضدالتهابی است. [14- ص63]
17-زنجبیل
برای آن خاصیت ازدیاد کننده قوه باء قائل بودند.  [13-ص 118]
ضدتهوع و استفراغ، محرک غذا ، رقیق کننده خون ، تونیک یا تقویت (معده ، کبد ، طحال ، کلیه ، قلب ، اعصاب  و مغز) می باشد. افزاینده سرعت گردش خون. افزاینده نفوذ با فتنی داروهای همراه ، صفرآور ، ضداسپاسم ، بادشکن ، اشتها آور، سم زدایی ، ضد التهاب، آنتی اکسیدان ، ضد پلاکت ، گرمی بخش ، عرق آور  تب بر ، مدر ، ملین ، ضد زخم ، آنتی هیستامینیک، آنتی کولینرژیک ، جلوگیری از آسیب مخاط معدی ، ضد سرفه ، قاعده آور ازخواص آن است. [1- ص 58]
جگر بز سیاه را چون شرحه شرحه نموده و آن را باز هره ی آن مخلوط کرده و دار فلفل و زنجبیل برآن پاشیده و کباب نمیاند و چون آب ترشح آن را گرفته در چشم کشند جهت شب کوری مناسب است  [4- ص 46]
زنجبیل بهترین  داروی سرماخوردگی و گلو درد می باشد . [5- ص 133]
18- زعفران:
زعفران را به عنوان ضد درد ، معرق در هنگام تب و ملین و مقوی تجویز و توصیه می کردند. زعفران را برای درمان یرقان و روماتیسم و سرخک به کار می برند.  [13]
درمان گاز معده و روده ، کاهش درد و علایم آرتروز ، کاهش کلسترول ، مقابله با  لخته شدن  خون در رگها، افزایش دفاع معده در مقابل اسید ، کاهش قند در بیماران دیابتی ، مقابله با عوامل سرطان زا ، درمان یرقان ، تصفیه کننده خون ، پیشگیری از آلزایمر ، کاهش درد کمر ازاثرات درمانی آن به شمار می رود. [3- ص 305]
سایر خواص درمانی آن :
خون ساز است ، درمان خونریزی های پس از زایمان ، پاکسازی کلیه و مثانه ، درمان سرفه و برونشیت ، خواب آور ، ضد تشنج ،  پارکینسون، کاهش کلسترول ، ضد تومور ، ضد سرطان افزایش تمرکز ، درمان کوفتگی روماتیسم. [3-ص 309]
مهم ترین خاصیت زعفران که از قدیم الایام  از آن استفاده می شده است درمان افسردگی  می باشد.خوردن چای زعفران باعث هضم غذا می شود ، اثر مسکن درد دارد ، قاعده آور است ، باعث تحریک اعصاب می شود ، آرام بخش و خواب آور .  [5- ص 131 و 132]
یک درم زعفران هرکه خورد هر صباح معده کند تقویت غم برد از دل مقام
          سوه  گشاید  دهد قوت پشت و کمر     درد دل و معده را نیک بود و السلام  [16]
19-انیسون:
ضد نزله ، محرک ، ضد اسپاسم ، بادشکن ، هضم کننده غذا، ضد تخمیر ، ضد اسهال ، ضداستفراغ ،ضد دل پیچه ، مسکن ، ضد چربی خون ، تقویت کننده بدن ، بازکننده انسداد ، نرم کننده ، معرق ، مدر ، تب بر ، پاد زهر سموسم ، محرک، ضد عفونی کننده است. [2- ص 61]
20-گلپر
افزایش شیر مادر ،افزایش  قدرت حافظه ،درمان بوی بد دهان ، درمان آسم و تنگی نفس ، افزایش ترشح ادرار ، تقویت معده و کمک به درمان سیاتیک از خواص آن است. [3-ص321]
در دانه های گیاه اسانس روغنی فرا وجود دارد که از گرد آن برای معطر ساختن بعضی غذاها استفاده می شود از نظر خواص درمانی گلپر ضد نفخ است و به هاضمه و رفع سوء هاضمه کمک میکند. گلپر ضد عفونی کننده و میکروب کش قوی است خوردن مقدار کم آن موجب نشاط و در هضم غذا موثر می باشد اشتها  وترشحات معده را زیاد و سموم بدن را رفع می کند. [24- ص 120 و 121]
سایر خواص:
گلپر قطع کننده بلغم ودفع کننده بادونفخ شکم است،بهترین دارو برای معالجه هیستری است ،درریشه آن خواص بی شماری نهفته ،اگرازتشنج وناراحتی های عصبی رنج می برید از آن استفاده کنید.خوردن گلپرذهن را باز وحافظه رازیاد ونسیان راکم می کندوابلهی وحماقت را ازبن می برد.برای فلج،لقوه وبی حسی اعضا مفیداست.
مصرف زیاد گلپرسبب سقط جنین می شود. [14- ص88و89]
21- هلیله
اسطوخودوس را با یک سوم آن گشنیز خشک و یک چهارم آن مرز بخوش و یک ششم آن از هر یک از مصطکی و ملیله کابلی و کندر معجون سازند و یا بجوشانند و نزد خواب بیاشامند و مداومت برآن نمایند که برای سستی عضله مناسب است  [4- ص 40 و   41]
حضرت علی (ع)فرمود به خاصیت بسیار زیاد هلیله  زرد پی می برند هم وزنش طلامی دادند و آن را می خریدند.
هلیله کابلی ، مقوی معده بادشکن و خلط آور و ضد کرم می باشد . در رفع آسم ، درد گلو ، استفراغ اثرات مفید ظاهر می کند ، رفع سنگ مثانه و آب اوردن شکم مورد استفاده قرار میگرد. [20- ص 230 231]
22-زرد چوبه
از نظر طب قدیم ایرانی گرم و خشک است.گرفتگی  و انسداد صدا را باز می کند و برای تمیز کردن  کبد به کار می رود، مخلوط  زرد چوبه و انیسون و سرکه برای درمان یرقان مفید است. رفع دندان درد ، بهترین داروی ضد تورم است ، باد شکن ، تصفیه کننده خون و تب بر ومحرک و انرژی زا است ، برای رسیدن دمل مفید است ، برای درمان کمر درد  ، پشت درد ، سینه درد ، برای دهان  ، رماتیسم و سل ، درمان التهاب لثه مفیداست و ازسرطان جلوگیری می کند. دامون .ص 127 [ ]
23-رازیانه
در پزشکی گیاه رازیانه را برای رفع هرگونه نفخی تجویز می کنند و در ترکیب داروهای معروف ضد نفخ شیر خواران به کار می رود . دو خاصیت دیگر رانیز به طور سنتی به رازیانه نسبت می دهند یکی از ان که وزن افراد فربه را کم می کند و دیگر آنکه قدرت دید را افزایش می دهد روغن اصلی رازیانه را در ترکیبات طبی و بعضی نوشابه ها استفاده میکنند. [13-ص 111]
سایر خواص آن :    
ضداسپاسم ، خلط آور،  مدر ، قاعده آور ، اشتها آور ، ضد میکروب ، ضد تهوع ، اتساع برونشها، سم زدایی ، انتی اکسیدان، ضد سرطان ،محرک ، مقوی ، ضد تب (باعسل) ملین (ریشه) ، بازکننده انسداد هاست. [2-ص 55]
گرم و خشک است وجوشاننده ریشه رازیانه ملین و مسهل است ، روغن تخم رازیانه کرم روده را از بین می برد ، برگ های رازیانه ادرار آور است.برای برطرف کردن آسم و سرفه و تنگی نفس ، رفع اسهال به وسیله رازیانه و زیره  سبز، رازیانه به علت داشتن هورمون های زنانه رشد دختر ها را جلو می اندازد ، رازیانه مغز را فعال می کند،ریشه رازیانه  دارای کومارین می باشد این ماده رقیق کننده خون است بنابراین آنهایی که مبتلا به تصلب شرایین یا انسداد رگ ها هستند می توانند از آن استفاده کنند ، برا ی ازبین بردن درد آرتروز روغن رازیانه را به محل درد بمالید.  [5-ص 230 و 231]

نتیجه گیری کلی و پیشنهاد
ادویه و انواع آن از چنان تنوعی برخوردار است که در مقاله ای کوتاه نمی توان حتی در چند سطر به خواص کلی همه آنها پرداخت از طرفی خواص متنوع این ادویه جات آن ها را در کارکردهای زیر ممتاز ساخته است:
1- چاشنی غذاها برای خوش طعم،خوش عطروخوش بوکردن غذاها
2- خواص آنتی اکسیدانی وبه تبع آن ضد بیماری های مختلف التهابی،عفونی،سرطان هاو...
3- تامین کننده ریز مغذی هاومواد معدنی مورد نیاز بدن انسان
4- خواص ضد مسمومیت ،ضدتهوع،ضداستفراغ،ضدسم این ادویه ها
5- خواص پیشگیرانه این ادویه هادرزخم های گوارشی ،عفونت های گوارشی ،سرطان های دستگاه گوارش،سرطان قسمت های دیگر بدن انسان
6- خواص درمانی این ادویه جات در درمان زخم هاوالتهاب هاوعفونت های گوارشی ،درمان تهوع واستفراغ ،درمان یبوست،اسهال،نفخ سیستم گوارشی
7- خواص پیشگیرانه ودرمانی این ادویه هادربیماری های متنوع اعصاب وروان اعم ازخواص ضداضطراب ، ضدافسردگی، شادی بخش، ضد سردرد و... آن را یکی ازغذاها ودواهای ممتاز اعصاب وروان تبدیل کرده است.
8- خواص ادویه جات به عنوان مصلح غذاهای مختلف
با تفاضیل فوق پیشنهاد می شود دررابطه با خواص تک تک ادویه هاتحقیق اسنادی وهمچنین تحقیق تجربی انجام گیرد و  مثل فرهنگ سابق ایران در سبد غذایی مردم ایران جایگاه رفیع ادویه جات لحاظ گردد به عنوان مثال سیاه دانه مثل سابق روی سنگک سبوس دارپاشیده شود تا خواص نان سنگک وجذب وهضم آن با توجه به خواص ومصلح بودن سیاه دانه افزایش یابد. آموزش های همگانی دررسانه ملی ومطبوعات ومراکز آموزشی کشور برای روشن کردن خواص کم نظیر ادویه ها به عنوان غذا ودارو در ارتقاءسلامت جامعه وپیشگیری از سرطان ها ضروری به نظر می رسد.

تقدیروتشکر:
ازتمامی کسانی که مارا در تمامی مراحل تهیه این مقاله یاری نمودند کمال تشکر را داریم بویژه واحد آموزش و پژوهش درمانگاه تسنیم شفاتقدیر و تشکر می کنیم.

منابع:
1.    ابوالحبیب سیدعلی، خودآموزگیاهان دارویی1، ناشر:مولف،1389
2.    ابوالحبیب سیدعلی، خودآموزگیاهان دارویی2، ناشر:مولف،1389
3.    احمدی زارع حیدر،انرژی درمانگر غذا،ناشر:یاران علوی،چاپ پنجم،1388
4.    باقری وند باقر،مجربات مخزن الادویه وتحفه حکیم مومن،ناشر:ابتکاردانش،چاپ اول،1390
5.    ترابی دامون،طبیعت وسلامتی ،انتشارات حافظ نوین ،چاپ اول ،1389
6.    خدایی زبیده ،خدایا چه بخورم ؟،ناشر:مولف،چاپ نهضت،چاپ اول،1387
7.    راشدی لطیف،راشدی سعید،طب جامع امام باقر(ع)،انتشارات پیام عدالت،چاپ اول،1390
8.    سایت کتاب قمketabegom.com
9.    شبرسیدعبدالله،طب الائمه علیهم السلام،مترجم:عباس پسندیده،انتشارات حدیث مهر،چاپ اول،1389
10.    شبع شاکر،طب جامع امام کاظم(ع)،مترجم: لطیف راشدی ، سعید راشدی انتشارات پیام عدالت،چاپ اول،1390
11.    شیخ الرئیس ابوعلی سینا،قانون2،مترجم:عبدالرحمن شرفکندی(هه ژار)،انتشارات سروش،چاپ هفتم،1385
12.    عقیلی خراسانی شیرازی، مخزن الادویه. انتشارات سبز ارژنگ چاپ دوم. 1390
13.    کالین جین،ادویه درمانی،مترجم:سیاوش آگاه،نشرسمن،چاپ دوم،1389
14.    کاووسی ندا،ادویه درمانی ،ناشر:ندای الهی ،چاپ اول،1389
15.    گیلانی محمدکاظم،حفظ الصحه ناصری،ناشر:المعی،چاپ اول،1388
16.    مجیب یوسفی بن محمدبن یوسف، طب یوسفی جامع الفواید، مترجم: حسین خیراندیش،اتشارات ابتکار دانش ،چاپ اول،1388
17.    محمدی ری شهری محمد،دانش نامه احادیث پزشکی 1،مترجم:حسین صابری،انتشارات دارالحدیث،1383
18.    محمدی ری شهری محمد،دانش نامه احادیث پزشکی 2،مترجم:حسین صابری،انتشارات دارالحدیث،1383
19.    مختاری نیااحمد،رازشفا(جلداول)سلامت مادام العمر،انتشارات امیدمهر،چاپ سوم،1389
20.    معصومی سیدجواد،طب مولا علی (ع)،انتشارات تهذیب،چاپ پنجم،1390
21.    نورانی مصطفی ،راهنمای درمان طبیعی یا گیاه درمانی،انتشارات کوثرغدیر،چاپ اول،1388
22.    نورانی مصطفی،دایرة المعارف بزرگ طب اسلامی،جلد3،ناشر:فخردین،چاپ اول،1384
23.    نورانی مصطفی،دایرة المعارف بزرگ طب اسلامی،جلد4،ناشر:فخردین،چاپ اول،1384
24.    نورانی مصطفی،دایرة المعارف بزرگ طب اسلامی،جلد5،ناشر:فخردین،چاپ اول،1384




برچسب ها: اردبیل ، ادویه درمانی ، افشار تموک ، طب سنتی ، تسنیم ،

Generic cialis
پنجشنبه 15 آذر 1397 10:28 ب.ظ

Wonderful information, Thank you.
cialis generico lilly price cialis best cialis daily dose generic only now cialis 20 mg 5 mg cialis pharmacie en ligne effetti del cialis cialis uk cialis qualitat cialis daily reviews generic cialis
buy generic cialis pills
پنجشنبه 15 آذر 1397 02:58 ق.ظ

This is nicely expressed. !
cialis for daily use acquistare cialis internet click now cialis from canada we recommend cialis best buy cialis free trial cialis pills how much does a cialis cost how does cialis work cialis sicuro in linea tadalafil 10 mg
buy cialis pills online
چهارشنبه 14 آذر 1397 09:57 ق.ظ

Terrific forum posts. Thanks a lot!
cialis prices canada discount drugs cialis pastillas cialis y alcoho viagra vs cialis cialis arginine interactio if a woman takes a mans cialis side effects for cialis only now cialis for sale in us 5 mg cialis pharmacie en ligne cialis generic tadalafil buy
buy cialis
سه شنبه 13 آذر 1397 10:25 ب.ظ

Thank you, Quite a lot of material!

cialis billig generic cialis tadalafil look here cialis order on line non 5 mg cialis generici tadalafil generic cialis canadian drugs cialis tadalafil online cialis generique discount cialis click here take cialis
Generic cialis
سه شنبه 13 آذر 1397 11:35 ق.ظ

Amazing loads of awesome material.
cialis alternative cialis preise schweiz buy original cialis cialis 200 dollar savings card trusted tabled cialis softabs buy generic cialis cialis generisches kanada generic cialis pill online cialis tadalafil online cialis official site
buy cialis online no prescription
دوشنبه 12 آذر 1397 11:55 ب.ظ

You said it nicely..
estudios de cialis genricos calis preis cialis 20mg schweiz cialis lilly tadalafi cialis e hiv cialis canada online cialis cialis 20 mg cut in half best generic drugs cialis 40 mg cialis what if i take
buy cheap cialis no prescription
دوشنبه 12 آذر 1397 11:02 ق.ظ

Nicely put, Thanks!
cialis side effects dangers acheter cialis meilleur pri how do cialis pills work cialis tablets australia cialis taglich low dose cialis blood pressure generic cialis review uk cialis side effects free generic cialis cialis 200 dollar savings card
buy cialis online best price
یکشنبه 11 آذر 1397 11:25 ب.ظ

Perfectly voiced genuinely! .
the best choice cialis woman cialis et insomni how do cialis pills work we recommend cialis best buy cost of cialis per pill cialis 30 day sample canadian cialis cialis 20mg prix en pharmacie comprar cialis 10 espa241a legalidad de comprar cialis
buy cheap cialis no prescription
یکشنبه 11 آذر 1397 10:20 ق.ظ

Nicely put, Thank you!
estudios de cialis genricos tadalafil 20 mg purchasing cialis on the internet order cialis from india cialis mit grapefruitsaft cialis prezzo in linea basso when can i take another cialis compare prices cialis uk cialis coupons printable generic cialis pro
Cialis 20 mg
شنبه 10 آذر 1397 11:35 ب.ظ

Truly lots of terrific knowledge!
cialis daily cialis rezeptfrei generic cialis at walmart cialis dose 30mg purchase once a day cialis we recommend cialis best buy we recommend cialis info india cialis 100mg cost cialis dosage recommendations buy name brand cialis on line
buy cialis online best price
شنبه 10 آذر 1397 10:21 ق.ظ

Very good stuff. Kudos.
canadian discount cialis brand cialis nl generic cialis 20mg uk cialis generique 5 mg cialis price in bangalore where cheapest cialis prices for cialis 50mg cialis 5mg dose size of cialis cialis bula
Buy generic cialis
جمعه 9 آذر 1397 11:01 ب.ظ

Nicely voiced without a doubt. !
cialis 50 mg soft tab precios cialis peru cialis usa cost cialis coupon cialis coupons printable cialis name brand cheap prezzo di cialis in bulgaria cialis 20 mg effectiveness buying cialis in colombia price cialis best
buy cialis pills
جمعه 9 آذر 1397 11:09 ق.ظ

Cheers! Awesome stuff.
ou acheter du cialis pas cher cialis 20mg non 5 mg cialis generici cialis price thailand comprar cialis 10 espa241a cialis generico purchasing cialis on the internet cialis purchasing click here take cialis we choice cialis uk
buy cialis medication
پنجشنبه 8 آذر 1397 11:59 ب.ظ

Fantastic data, Many thanks.
cialis savings card prix de cialis how does cialis work buy cialis sample pack cialis prezzo in linea basso generic cialis with dapoxetine cialis prezzo al pubblico cialis pills india cialis 100mg cost generic cialis 20mg uk
buy cialis pills online
پنجشنبه 8 آذر 1397 12:39 ب.ظ

Kudos, I value it!
cialis tablets australia cialis canada on line canadian drugs generic cialis cialis generico lilly cialis 20 mg effectiveness cialis pills boards cialis daily dose generic dose size of cialis buy cheap cialis in uk tesco price cialis
buy cialis online without a prescription
پنجشنبه 8 آذر 1397 12:09 ق.ظ

You said it adequately..
buy generic cialis cialis authentique suisse il cialis quanto costa cialis generique 5 mg costo in farmacia cialis free generic cialis cialis 5mg american pharmacy cialis cialis 30 day trial coupon cialis canada on line
Cialis canada
چهارشنبه 7 آذر 1397 11:58 ق.ظ

You've made your stand pretty well!.
price cialis best rx cialis para comprar cialis dose 30mg order generic cialis online callus cialis australia org cialis flussig prezzo di cialis in bulgaria when will generic cialis be available cialis 100mg suppliers
Buy cialis
دوشنبه 9 مهر 1397 08:55 ب.ظ

Nicely put, Kudos!
trusted tabled cialis softabs cialis generico en mexico viagra vs cialis free cialis cialis 5mg cialis for daily use buy cheap cialis in uk cialis cost tadalafil tablets we like it cialis price
no 1 canadian pharcharmy online
یکشنبه 1 مهر 1397 05:33 ب.ظ

Kudos, I like this!
how safe are canadian online pharmacies pharmacy times pharmacy near me north west pharmacies canada canadian rx world pharmacy pharmacy canada canadian pharmacies that ship to us canadian online pharmacies legal canadian online pharmacies legal canadian pharmacies without an rx
buycialisky.com
چهارشنبه 28 شهریور 1397 02:23 ب.ظ

Superb postings. Thank you.
viagra vs cialis buy cialis sample pack preis cialis 20mg schweiz buying brand cialis online cialis 5mg prix cheap cialis generic cialis 20mg uk compare prices cialis uk cialis kamagra levitra cialis side effects
http://babecolate.com/
دوشنبه 12 شهریور 1397 05:04 ب.ظ

Kudos! Very good information!
cialis generico milano rezeptfrei cialis apotheke low cost cialis 20mg cialis online deutschland buy online cialis 5mg cialis generisches kanada cipla cialis online rezeptfrei cialis apotheke cialis canada cialis 20 mg cut in half
Buy generic viagra
سه شنبه 23 مرداد 1397 10:30 ق.ظ

You actually reported that really well.
cheap viagra uk online cheapest viagra with prescription viagra buy viagra online pharmacy viagra buy viagra uk no prescription best site to buy viagra get viagra online how to buy generic viagra online where to buy viagra in stores cheap viagra how to order viagra online
buy cialis 5mg online
سه شنبه 23 مرداد 1397 01:56 ق.ظ

Thanks. Helpful information.
40 mg cialis what if i take cialis 5 mg funziona cialis cuantos mg hay prices on cialis 10 mg side effects of cialis cialis kaufen cialis dose 30mg try it no rx cialis generic low dose cialis no prescription cialis cheap
Autumn
یکشنبه 21 مرداد 1397 05:50 ق.ظ
Aquí te dejamos las más jocosas oraciones de la vida.
Patsy
جمعه 22 تیر 1397 01:59 ق.ظ
Saludos… si tienes dibujos para regalar a una nena, me podrias regalar unos cuantos…..

Esperemos me dieras unos consejos de como dibujar así….te fajaste….
Cialis generic
پنجشنبه 20 اردیبهشت 1397 09:48 ب.ظ

Superb advice. Regards!
5 mg cialis pharmacie en ligne cialis for daily use where cheapest cialis cialis prezzo al pubblico buying cialis on internet price cialis per pill acquisto online cialis cialis generique canadian drugs generic cialis only best offers cialis use
Viagra online
چهارشنبه 5 اردیبهشت 1397 06:05 ق.ظ

With thanks. Numerous stuff.

buy viagra internet how do i get viagra online viagra how to get a prescription viagra how to buy buy viagra jelly viagra online no prescriptions where to buy cheap viagra buy viagra generic silagra buy genuine viagra
Cialis prices
شنبه 18 فروردین 1397 03:45 ب.ظ

You made your stand pretty nicely!!
buy brand cialis cheap estudios de cialis genricos we use it 50 mg cialis dose buy cialis online cheapest dosagem ideal cialis cialis price thailand cialis official site opinioni cialis generico buying cialis in colombia generic cialis at walmart
Cialis 20 mg
شنبه 4 فروردین 1397 06:55 ب.ظ

Fantastic tips. Thanks!
cialis en mexico precio look here cialis order on line cialis for sale cialis per paypa generic cialis 20mg uk 5 mg cialis pharmacie en ligne recommended site cialis kanada cialis generic tadalafil buy cialis rckenschmerzen cialis 10 doctissimo
Foot Issues
سه شنبه 17 مرداد 1396 06:22 ق.ظ
I know this web site gives quality dependent articles and extra data, is there any other site which gives
these kinds of data in quality?
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30